महिनावारी पर सार्ने औषधी सेवनले महिलामा कस्तो असर पर्छ?

महिनावारी एक प्राकृतिक र जैविक प्रक्रिया हो । हरेक स्त्री किशोर अवस्थामा प्रवेश गरेपछि उनमा महिनावारी सुरु हुन्छ। प्रजनन् प्रक्रियाको लागि पनि महिलामा महिनावारी हुनु जरुरी छ । सामान्यतया १०–१२ वर्षबाट सुरु हुने महिनावारी ५०–५५ वर्षसम्म रहन्छ । 

महिनावारी बार्ने हिन्दु परम्पराको सुरुवातसँगै भएको मान्निन्छ । हरेक महिना दोहोरिने यो चक्रलाई अशुद्ध मानी छुवाछुत बार्ने, यसलाई पापधर्मसँग जोडेर हेर्ने चलन समाजमा विद्यमान छ । 

विज्ञानले यसलाई महिला जातिको एक सामान्य प्राकृतिक प्रक्रिया मानेको छ । तर जतिसुकै समाज शिक्षित, विकसित भएपनि महिनावारीलाई टोइछिटो गर्ने चलन हट्न सकेको छैन । 

महिनावारी भएमा भान्साको काम गर्न नहुने, मन्दिर, देवालयमा पस्न नहुने, कुनै समारोह वा धार्मिक कार्य, पर्व आदिमा सहभागी हुन नहुने जस्ता दृष्टान्त कायमै छन् । महिनावारीको समय हुन लाग्दा यस्ता पर्व, कुनै धार्मिक समारोह छन् भने महिलाले महिनावारी पर सार्ने औषधि खाने चलन छ।
महिनावारी पर सार्न यसरी औषधि खानु कति ठिक ? त्यो औषधिले कस्तो असर गर्छ वा गर्दैन यस्तै विषयमा हामीले वरिष्ठ प्रसूति तथा स्त्रीरोग विशेषज्ञ डा.श्री अधिकारीसँग कुराकानी गरेका छौँ। 
प्रस्तुत छ । डा.अधिकारीसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश:

सजिलो अर्थमा भन्दा महिनावारी के हो ?
महिनावारी एक प्राकृतिक प्रक्रिया हो । खासगरी किशोरीहरुमा शारीरिक परिपक्वता आएपछि यो प्रक्रिया सुरु हुन्छ। मुख्यतया ‘इस्ट्रोजेन’ र ‘प्रोजेस्ट्रोन’हर्मोनले गर्दा पाठेघरको भित्री तहमा आएको परिवर्तन र त्योे तह टुक्रिएको कारणले महिनावारी हुन्छ । 
यो हरेक महिना हुने भएकाले यसलाई महिनावारी भनिएको हो । यसलाई रजस्वला वा नछुने भएको, पर सरेको, पनि भन्ने चलन छ।

महिनावारी हुनुमा ‘हाइपोथालामस’, पिट्युटरी ग्रन्थी, अण्डाशय र पाठेघर सबैको आ–आफ्नै भूमिका हुन्छ । वैज्ञानिक र यो वास्तविकताको जानकारी हुँदाहुँदै पनि कतिपयले यो अवस्थालाई ‘अशुद्ध’ ठानी छोइछिटो गरिरहेका हुन्छन्। 

यो मानिसले दिसा वा पिसाब गरेजस्तै सामान्य प्रक्रिया हो। पुरुषमा दाह्री, जुँगा आएजस्तै प्राकृतिक प्रक्रिया भएकाले यसमा शुद्ध–अशुद्ध भन्ने कुरै आउँदैन । महिनावारीमा महिला अछुतो हुन्छ भन्नु प्राकृतिक नियमको विपरीत हो। मानव अधिकारको हनन् हो ।

महिनावारीमा किन कसैलाई  धेरै गाह्रो हुन्छ ?
महिनावारीमा सबैलाई एकै किसिमको अनुभव नहुन सक्छ । कसैलाई सामान्य लाग्छ भने कतिपयलाई यो पीडादायी हुनसक्छ । विभिन्न अध्ययनले ८० प्रतिशत महिला र विशेषतःकिशोरीले महिनावारीलाई पीडाका रूपमा लिने गरेको देखाएको छ । 

महिनावारीमा धेरैको पेट र ढाड दुख्ने हुन्छ । कसै–कसैलाई झर्को लाग्ने, टाउको दुख्ने र बान्ता पनि हुनसक्छ । पछिल्लो समय यी समस्याहरू धेरैले झेलिरहेका छन् । यसलाई महिनावारीको नियमित प्रक्रियाका रूपमा स्वीकार गरेका हुन्छन् । कसै–कसैले दुखाइ धेरै भए दुखाइ कम गर्ने औषधि सेवन गर्ने, झोलिलो र पासिलो खानेकुरा प्रशस्त खाने र आराम गर्नुपर्ने हुन्छ । 

महिनावारी प्राकृति प्रक्रिया हो भन्ने जान्दाजान्दै पनि विभेद कायमै छ होइर ? 

महिनावारी नियमित प्रक्रिया भएपनि यो अवस्थामा धार्मिक कार्यमा सहभागी हुने, मन्दिर जाने वा पूजा सामग्रीहरू तयार गर्ने वा छुने जस्ता काम गर्न महिलालाई वर्जित गरेको पाइन्छ । महिनावारीलाई सामान्य शारीरिक प्रक्रिया भएको स्वीकार गरे पनि घर परिवार र व्यक्तिको सोचमा परिवर्तन हुन सकेको छैन । 
महिनावारीको समयमा स्कूल, कलेज र भान्सामा पस्न नपाउने, आफूलाई खान मन लागेको चिज नपाउने जस्ता विभेद कायमै छ। 

हिनावारी भएकै कारण महिलाहरु धार्मिक, सामाजिक तथा अन्य कार्यमा संलग्न हुनबाट बञ्चित छन् । समाजका अगुवा तथा महिला अधिकारकर्मीहरू स्वयं पनि भन्ने बेलामा यसलाई सामान्य प्राकृति प्रक्रिया भन्छन् तर आफ्नो हकमा महिनावारी बार्ने गरेको पनि देखिन्छ। 

महिनावारीका समयमा कुनै धार्मिक अवसर पर्न गए यसलाई पछाडि धकेल्ने वा‘पर सार्ने’ कोसिस गर्छन् । कसै–कसैले घरमा पारिवारिक जमघट, शुभकार्य, भ्रमण तथा अन्य घरायसी वा व्यक्तिगत कामका लागि पनि महिनावारी सार्ने औषधि खाइरहेका हुन्छन्।

के औषधि प्रयोग गरेर महिनावारी पर सार्नु उचित हो ?
महिनावारी पर सार्नका लागि यसको सम्भावित मितिभन्दा १–२ दिन अगाडिदेखि औषधि सेवन गर्नुपर्ने हुन्छ । बजारमा सजिलै उपलब्ध हुने ‘प्रोजेस्टेरोन’चक्की वा परिवार नियोजनका लागि प्रयोग गरिने ‘पिल्स’ को प्रयोगले महिनावारी सजिलै पर सार्न सकिन्छ । 

विभिन्न सामाजिक विभेदका कारण महिनावारी सार्नुपर्ने बाध्यतामा महिलाहरुलाई हुन्छ। स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले भन्नुपर्दा यसरी हर्मोन भएका अर्थात् प्रोजेस्ट्रोन वा पिल्सको सेवन गर्नुपक्कै राम्रो होइन । 

महिनावारी सार्न औषधि खाँदा कस्ता असर देखिन्छन् ?

यस्ता औषधि प्रयोग गरेको अवधिसम्म महिनावारी हुँदैन र सेवन गर्न छोडेको केही दिनमा महिनावारी हुन्छ । यसरी औषधी प्रयोग गरेपछिको महिनावारीमा केही महिलालाई धेरै कष्ट हुने गरेका उदाहरण धेरै छन् । जसले गर्दा महिलाको ज्यानै जोखिममा पर्न सक्ने पनि हुन्छ ।

यी हर्मोनहरूले महिनावारी प्रक्रिया गराउने तथा नियन्त्रण गर्ने भएकाले छोटो समय मात्र सेवन गर्नुले महिनावारीको नियमिततालाई असर गर्ने हुन्छ र थप जटिलताको सिर्जना गर्न सक्छ । 

यस्ता औषधिहरूले महिनावारी नियमित नहुने, महिनावारी हुँदा धेरै वा लामो समयसम्म रक्तस्राव हुनसक्छ । यसले बच्चा जन्माउनु पर्ने महिलामा बच्चा नहुने वा भइहाले पनि खेर जाने सम्भावना हुन्छ। 

चिकित्सकको सल्लाहबिना पटक–पटक हर्मोनल औषधि प्रयोग गर्नु हुँदैन । औषधि सेवन गरी महिनावारी पर सार्नु भन्दा यसलाई नियमित प्रक्रियाका रूपमा स्वीकार गर्नु नै उपयुक्त हुन्छ । महिनावारी अशुद्ध र अपवित्र नभई यो एउटा जैविक र प्राकृति प्रक्रिया हो । महिनावारी भएकै कारणले कसैले कसैमाथि विभेद अथवा हेलाँहोचो गर्छ भने त्यो कानूनको विपरीत हुन जान्छ।

हिलाको जीवनमा अनेक किसिमका समस्या आउने र मर्यादापूर्वक महिनावारी हुने महिलाको प्राकृतिक अधिकारको रक्षा गर्नु जरुरी छ।