नेपालमा डिम्बदान : प्रक्रिया, जोखिम, नैतिकता र कानुनी आवश्यकता

डिम्बदान एउटा यस्तो प्रक्रिया हो जहाँ एक महिलाले स्वेच्छिक रूपमा आफ्ना डिम्बहरू अन्य व्यक्ति वा चिकित्सा केन्द्रलाई प्रदान गर्छिन्। यो अङ्गदानभन्दा फरक छ किनकि यसमा अण्डाशय (ओभरी) नभई अण्डाशयद्वारा उत्पादित डिम्ब (अण्डा) दान गरिन्छ, जुन एउटा अङ्ग हो। यो अभ्यास निषेध गरिनुपर्ने कुरा होइन; यसको सट्टा, बढ्दो विश्वव्यापी निसन्तानपनलाई ध्यानमा राख्दै उचित नीति र नियमनको आवश्यकता छ।

महिलाहरू जन्मिँदा करिब ३ लाख देखि ४ लाख डिम्बहरू लिएर जन्मेका हुन्छन् भने महिनावारी सुक्दा करिब १ हजार डिम्बहरू मात्र बाँकी रहन्छन्। प्रत्येक महिना अण्डाशयबाट १० देखि १५ वटा डिम्बहरू निस्कन्छन्, तर सामान्यतया एउटा मात्र परिपक्व हुन्छ र बाँकी आफैँ नष्ट हुन्छन्। डिम्बको विकास र क्षयको यो नियमित प्रक्रियाले गर्दा डिम्बदान सम्भव हुन्छ।

विश्वव्यापी रूपमा, डिम्बदान एक स्थापित प्रचलन हो। भारत, बेलायत र अस्ट्रेलिया जस्ता देशहरूमा यसका लागि विशेष दिशानिर्देशहरू छन् र यो सरकारद्वारा नै नियमन गरिन्छ, जसरी शुक्रकीट दान गरिन्छ। 

यो सरोगेसीभन्दा भिन्न छ, जहाँ भ्रूण अर्को व्यक्तिको पाठेघरमा राखिन्छ। डिम्बदानमा, दान गरिएको डिम्ब पति(श्रीमान्)को शुक्रकीटसँग निशेचित गरी ग्रहणकर्ताको आफ्नै पाठेघरमा राखिन्छ। यो धर्मपुत्र/धर्मपुत्री (एडप्सन) भन्दा पनि फरक हो, जुन दुवै साझेदारमा डिम्ब र शुक्रकीटको अभाव हुँदा विचार गरिने विकल्प हो। नेपालमा एडप्सनका लागि विशिष्ट कानुनहरू छन्, जसमा दुवै साझेदार गर्भधारण गर्न असमर्थ भएको अवस्थामा मेडिकल बोर्डबाट प्रमाणीकरण आवश्यक पर्दछ।

उमेर सीमाका सन्दर्भमा, अन्तर्राष्ट्रिय दिशानिर्देशहरूले सामान्यतया १८ वर्ष वा सोभन्दा माथिका महिलाहरूलाई डिम्बदान गर्न अनुमति दिन्छन्। भारतमा यो उमेर २१ वर्ष तोकिएको छ, जबकि बेलायत जस्ता विकसित देशहरूमा १८ वर्षलाई वयस्क मानिन्छ र यसै उमेरदेखि मतदान अधिकार लगायतका स्वतन्त्र कार्यहरूका लागि योग्य मानिन्छ। महिला दाताका लागि सामान्य उमेर सीमा २० देखि ३५ वर्ष, वा केही देशहरूमा १८ देखि ३५ वर्षसम्म हुन्छ, जबकि पुरुष शुक्रकी दाता ४५ वर्षसम्मका हुन सक्छन्। हाल, नेपालमा यी उमेर सीमाबारे कुनै विशेष कानुन छैन।

कस्ता हुनसक्छन् जोखिम ?
डिम्बदानसँग सम्बन्धित सम्भावित जोखिमहरू छन्। दाताका लागि, साइड इफेक्टहरूमा पेट फुल्ने, बान्ता हुने, र पेट दुख्ने हुन सक्छन्, र केही अवस्थामा अस्पताल भर्ना पनि हुनुपर्ने हुन सक्छ। डिम्ब निकाल्न प्रयोग गरिने सुईबाट संक्रमण, रक्तस्राव, वा पिसाबको थैलीमा चोट लाग्ने जस्ता जटिलताहरूको सानो जोखिम (हजार दुई हजारमा १-२ केस) हुन्छ, यद्यपि यी सामान्य छैनन्। ग्रहणकर्ताका लागि, भ्रूण पाठेघरमा प्रत्यारोपण गर्ने प्रक्रिया सामान्यतया सरल हुन्छ र आइयुआई (IUI) जस्तै हुन्छ, जसले कुनै ठूलो जटिलता निम्त्याउँदैन। दाताहरूलाई आनुवंशिक वा सर्ने रोगहरू नभएको सुनिश्चित गर्न राम्ररी जाँच गरिन्छ, र दाता र ग्रहणकर्ता दुवैबाट सूचित सहमति (कन्सेन्ट) लिइन्छ।

डिम्ब र शुक्रकीट दानमा आर्थिक क्षतिपूर्तिको नैतिक पक्ष महत्त्वपूर्ण छ। अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास अनुसार विशेष गरी आर्थिक रूपमा कमजोर अवस्थामा रहेका व्यक्तिहरूलाई आर्थिक प्रलोभनमा पारेर दान गर्न आकर्षित गर्नुहुँदैन भन्ने कुरामा जोड दिन्छन्। यद्यपि, दाताहरूलाई यात्रा खर्च, आवास खर्च (जुन केही दिनदेखि एक हप्तासम्म बस्नुपर्ने हुन सक्छ) र चिकित्सा खर्च (भिटामिन र सामान्य पोषणका लागि) का लागि क्षतिपूर्ति दिनु नैतिक मानिन्छ। उदाहरणका लागि, भारतको एआरटी (ART) दिशानिर्देशहरूले भारु ३०,००० देखि भारु ६०,००० सम्मको रकम सुझाउँछ, जबकि बेलायतले करिब १,००० पाउन्ड प्रदान गर्ने व्यवस्था गरेको छ । नेपालको स्वास्थ्य मन्त्रालयले दाताहरूको शोषण गर्न सक्ने बिचौलियाहरूको संलग्नता रोक्नका लागि कडा नियमहरू लागू गर्नु अपरिहार्य छ, ताकि दाताहरूले उचित परामर्शपछि स्वेच्छिक र सूचित निर्णय लिउन्, जसरी रक्तदानको अभ्यासमा गरिन्छ।

दानको आवृत्तिको सन्दर्भमा, अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासले महिलाहरूलाई ६ देखि ८ पटक, र केही देशहरूमा १० पटकसम्म डिम्बदान गर्न अनुमति दिन्छ। शुक्रकीट दानका लागि पनि यस्तै दिशानिर्देशहरू छन्। 

विश्वव्यापी जनसंख्याको १५-२०% निसन्तानताबाट पीडित रहेकोले, नेपाल सरकार लगायतका सरकारहरूले यो समस्याबाट गुज्रिरहेका व्यक्तिहरूको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्नु आवश्यक छ। त्यसैले, नेपाललाई डिम्ब र शुक्रकीट दानका साथै समग्र आइभीएफ (IVF) अभ्यासहरूलाई उचित रूपमा नियमन गर्नका लागि व्यापक कानुन, नीति र दिशानिर्देशहरू तत्काल विकास गर्न आवश्यक छ। यसमा विस्तृत नैतिक दिशानिर्देशहरू सिर्जना गर्ने, वित्तीय पारदर्शिता सुनिश्चित गर्ने, र यी नियमहरू बाहिर सञ्चालन गर्ने व्यक्ति वा संस्थाहरू विरुद्ध कारबाही गर्न कडा निगरानी प्रणाली लागू गर्ने आवश्यक छ ।