अस्वस्थ खानपिन र जीवनशैलीले मुटुरोगी बढ्दै, वयस्कमै हृदयाघात

आज सेप्टेम्बर २९ अर्थात् विश्व मुटु दिवस । मन लगाउँ,मुटु बचाउँ भन्ने नाराका साथ विश्वभर जनचेतनामुलक कार्यक्रम गरि मनाइदैछ । नाराले नै प्रस्ट शन्देश दिइरहेको छ कि आफ्नो मुटु जोगाउन आफै लागौं र जागौं । 

एकिन तथ्यांक त छैन तर नेपालमा हाल करिव २५ प्रतिशत मानिसमा मुटुको कुनै न कुनै समस्या छ । जसमध्ये पहिलोमा मुटु बाथ रोगको समस्या छ । यस्तै दोस्रो ठूलो समस्यामा हृदयाघात पर्दछ भने तेस्रोमा उच्चरक्तचाप, चौथोमा मुटु सुन्निने र पाँचौँमा जन्मजात मुटुको समस्या पर्दछ । 

मुटु बाथ रोग
घाँटी दुख्नु, थुक निल्न गाह्राे हुनु र टन्सिल बढ्नु सामान्य समस्या हो । मुटुमा असर गर्छ । चिकित्सकीय भाषामा बाथ ज्वरो अर्थात् र्हुम्याटिक फिभर भनिन्छ । मुटु बाथ रोग घाँटीको संक्रमणका कारण लाग्ने गर्दछ । स्ट्रप्टोकोकस भन्ने किटाणुले घाँटीलाई संक्रमण गराउँदछ ।

संक्रमणले घाँटी दुख्ने, थुक निल्न गाह्राे हुने तथा टन्सिल बढ्ने, ज्वरो आउने हुन्छ । सामान्य समस्या ठानिने यी समस्या जटिल भई मुटुमा नै असर पुर्याँउछ । घाँटीको संक्रमण भएको ३ प्रतिशत बालबालिकाको मुटुमा असर गरेको तथ्यांक छ ।  

बाथ मुटुरोग नेपालको ठूलो समस्या हो । यो समस्या ५ देखि १५ वर्षसम्मका बालबालिकालाई देखिन्छ । यसमा भल्भ साँघुरो र भल्भ लिक हुने हुन्छ  । संक्रमणबाट जोगिन धेरै भीड हुने ठाउँमा नजाने र सरसफाईमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । 

मुटु बाथ रोग लक्षणहरु
–संक्रमणले भल्भ साँघुरो भई स्वाँस्वाँ हुने
–सास फेर्न गाह्राे हुने
–मुटुको चालमा गडबढी आई पक्षघात हुनसक्ने
–मुटु सुन्निने

उपचार
मुटु बाथ रोग अवस्था हेरर उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ । सामान्य, मध्यम र गम्भीर अवस्था । सामान्य अवस्थामा एन्टीबायोटिक औषधि खाएर पनि निको पार्न सकिन्छ । मध्यम अवस्था अन्तर्गत भल्भ साँगुरो मात्रै भएको छ भने अपरेशन नगरि बेलुनमार्फत भल्भलाई खुलाएर उपचार गरिन्छ । यदि गम्भीर अवस्था अर्थात् सास फेर्न अप्ठेरो भयो भने भल्भ लिक भएको हुनसक्छ, त्यस्तो अवस्थामा अपरेशन नै गर्नुपर्ने     हुन्छ । 
मुटु बाथ रोगको उपचार सरकारी अस्पतलाहरुमा निशुल्क हुन्छ । 

हृदयाघात
नेपालमा हृदयाघातले पनि भयावह रुप लिँदैछ । अस्वस्थ खानपिन र परिवर्तित जीवनशैलीका कारण हृदयाघातले नयाँ मोड लिँदैछ । केही वर्षअघिसम्म ५५ वर्ष नाघेका पुरुष र ६५ वर्ष नाघेका महिलाहरुमा हृदयाघात बढी हुने गर्दथ्यो । तर अहिले वयस्क व्यक्तिहरुमा हृदयाघात भइरहेको छ ।  

काठमाडौं उपत्यकामा गरिएको एक अध्ययनले यहाँका ५.५ प्रतिशत र धरानमा ५.७ प्रतिशत वयस्क व्यक्तिलाई हृदयाघात भएको देखाएको छ  । अस्पतालहरुमा गरिएको सर्वेक्षणअनुसार अहिले ४० वर्ष नाघेका व्यक्तिहरुमा हृदयाघात भइरहेको छ । यसको कारण भनेको खानपीन र जीवनशैलीमा ध्यान नदिनु हो ।

पहिला–पहिला हामी सागसब्जी धेरै खान्थ्यौँ तर अहिले हामी जंकफुड धेरै खान्छौँ जसले कोलस्टोरोल बढाउँछ र धमनीहरुलाई साँगुरो बनाउँदै लैजान्छ । हृदयाघात भन्नाले मुटुको कुनै पनि धमनीहरुमा अवरोध आई मुटुको मांशपेशीले काम गर्न नसक्नु हो । मुटुको देब्रे मुख्य धमनीमा अवरोध भई हृदयाघात भएमा यो प्राणघातक पनि हुनसक्छ । कहिलेकाँही साना साना धमनीहरुमा अवरोध भएर पनि हृदयाघात हुन्छ । 

हामीले हृदयघातको कारक पत्ता लगाएर सचेत भयौ भने हृदयाघातको जोखिमलाई धेरै कम गर्न सक्छौ । हृदयाघातमा परिवर्तन गर्न सक्ने र परिवर्तन गर्न नसकिने कारक हुन्छन् । परिवर्तन गर्न सकिने कारकतत्वमा धुमपान, उच्चरक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्टोरोल, व्यायामकाे कमी , मानसिक तनाव, जीवनशैली, मोटोपना, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र जनचेतना पर्दछन् । 

अर्काे रह्यो बढ्दो उमेर र बंशाणुगत जसलाई  हामीले परिवर्तन गर्न सक्दैनौँ । हृदयाघात महिलाको तुलनामा पुरुषलाई धेरै हुने           गर्दछ । हृदयाघात हुनुअघि छातिको बीचमा वा देब्रेतिर भारी भएको जस्तो हुने, स्वाँस्वाँ बढ्ने, देब्रे हातमा वा च्यापूनिर दुखेको जस्तो हुनेगर्दछ । यदि यस्ता लक्षणहरु देखा परेमा तुरुन्तै स्वास्थ्यसंस्था गइहाल्नुपर्दछ ।

मधुमेह, उच्चरक्तचाप, मोटोपन र तनावले हृदयाघातको समस्या निम्तिन्छ । उच्च रक्तचाप, मधुमेह र कोलस्टोरेललाई समयमा नै नियन्त्रण गर्न सके हृदयाघातको जोखिमलाई कम गर्न सकिन्छ । यसका लागि खानपिन र जीवनशैलीमा विशेष ख्याल राख्न जरुरी छ । मधुमेह र उच्च रक्तचापलाई कम गर्न मद्यपान नगर्ने, पेय पर्दाथहरुबाट टाढै बस्ने, चिल्लो खानेकुरा नखाने तथा मोटोपन कम गर्न व्यायाम    गर्नुपर्दछ । स्वस्थ जीवनशैलीले नै मुटुलाई जोगाउँछ । 

(डा.मास्के शहीद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्रमा कार्यरत हुनुहुन्छ । )