‘प्रोटोन थेरापी’ कम साइड इफेक्टमा क्यान्सर उपचार

काठमाडौं ।आज २१औँ विश्व क्यान्सर दिवस । क्यान्सर रोग कम तथा रोकथाम गर्न नेपालमा पनि विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रम गरी दिवस मनाइँदैछ । 

क्यान्सर रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम गर्ने विभिन्न उपायको खोजी संसारभर भइरहेका छन् । क्यान्सर समयमा नै उपचार भए निको हुन्छ । उपचार पद्धतिमा विभिन्न समय नयाँ आयाम थपिँदै आइरहेका छन् । पछिल्लो समय क्यान्सर उपचारमा ‘प्रोटोन थेरापी’ एक नयाँ आयाम बनेर आएको छ । ५० को दशकबाट यस पद्धतिको प्रयोग गरिए पनि अहिले क्यान्सर रोग उपचारमा नयाँ आयाम बनेको हो । नेपालमा भने यो प्रविधि भित्रिएको छैन । 

भारतमा पनि एक स्थानमा मात्रै बैंग्लोरुको एपोलो अस्पतालमा यो प्रविधि मार्फत उपचार भइरहेको छ । नेपालमा केही क्यान्सरको पूर्ण रुपमा उपचार हुन्छ भने नयाँ प्रविधि नहुँदा अझै पनि उपचारका लागि धेरै क्यान्सरका बिरामी भारत लगायतका देश जानुपर्ने बाध्यता रहेको छ । 
नेपालमा धेरै देखिने क्यान्सर के–के हुन् ?

नेपाल लगायत गरिब देशमा सूर्तिजन्य तथा मादकपदार्थको प्रयोग र संक्रमणका कारण हुने क्यान्सर बढी छ । नेपालमा फोक्सो, आन्द्रा, पाठेघरको मुख, स्तन, आमाशय, पेटको क्यान्सर बढी छ । पाठेघरको मुखको क्यान्सर धेरै बच्चा जन्माउदा, सरसफाइ नगर्दा संक्रमणबाट हुने गर्दछ । 
नेपालमा सबै क्यान्सरको उपचार छ ?

–जेनेटिक (जिन प्रोफइल) अध्ययन अर्थात् क्यान्सरको सेल पहिचान गरि उपचार तथा क्यान्सर हुने सम्भावना नै पत्ता लगाउने प्रविधि नेपालमा छैन ।

–नेपालमा मासुबाट बायोप्सी जाँच गरिन्छ तर रगतबाट पनि बायोप्सी(लिक्वीड बायोप्सी) जाँच्न मिल्छ तर यो सुविधा नेपालमा छैन । यो सुविधा भारतको धेरैजसो क्यान्सर अस्पतालहरुमा उपलव्ध छ । लिक्वीड बायेप्सी सन् २००८ देखि नै प्रयोगमा रहेको छ ।

– नेपालमा क्यान्सरको उपचार वर्षाै पुरोना प्रविधिबाट भइरहेको छ । यसले गर्दा धेरै प्रकारका क्यान्सरको उपचार गर्न सकेपनि अत्याधिक साइड इफेक्ट लगायतका समस्या बिरामीले भोगिरहनु परिरहेको छ ।

– नेपालमा क्यान्सरको उपचारको पद्धतीमा कुराकानी सुरु भएपनि अझैपनि उपचार तथा शल्यक्रियामा प्रयोग हुने मेडिकल सामग्री तथा औषधिको गुणस्तरको बारेमा सोचिएकै छैन । नेपालमा विश्वप्रसिद्ध तथा गुणस्तरीय कम्पनीका सामान्य किमो थेरापीका औषधिहरु सहजै पाउन सकिदैन । साथै, नेपालमा हालसम्म कुनै पनि औषधि उद्योगले क्यान्सरको औषधि उत्पादन गरेका छैनन् ।
के हो प्रोटोन थेरापी ? 
प्रोटोन थेरापीलाई प्रोटोन बिम थेरापी पनि भनिन्छ । यो उपचार पद्धतिमा विकरण दिएर उपचार गरिन्छ । उपचार गर्दा यसमा एक्स–रे भन्दा प्रोटोनको प्रयोग गरिन्छ ।
यो थेरापी ट्युमर सेललाई नष्ट गर्न प्रयोग गरिन्छ । यो एक्स–रे भन्दा निकै प्रभावकारी रहेको छ । यसले शरीरमा कुनै दुखाईबिना किरणहरू प्रवेश गराउँछ ।
यो थेरापीले कसरी काम गर्छ ?
सिन्क्रोटोन वा साइक्लोट्रोन नाम गरेको मेसिनले प्रोटोनलाई गति दिन्छ । तीव्र गतिमा प्रोटोन चलाउँछ, जसले धेरै शक्ति निर्माण गर्छ । यस्तो शक्तिकै कारण चाहिएको र आवश्यक भएको शरीरका भित्री भागमा पनि प्रोटोन पुग्न सक्छ । अनि प्रोटोनले फैलिरहेको ट्युमरमा विकरण प्रदान गर्छ ।

यो थेरापीमा एक्स–रे वा विकरण पद्धतिमा जस्तो धेरै विकरण ट्युमरको बाहिरी भागमा दिइरहनु पर्दैन । जसकारण विकरण पद्धतिभन्दा सुरक्षित रहेको छ ।
यसको साइड इफेक्ट
प्रोटोन थेरापी दुखाईबिना गरिने उपचार पद्धति हो । यो थेरापी लिइसकेपछि चाहिँ थकान महसुस हुने गर्छ । त्यस्तै छाला सम्बन्धी विभिन्न समस्याहरू आउन सक्छन् । जस्तै रातो हुने, सुन्निने, सुख्खा हुने आदि ।
यो शरीरको कुन भागमा प्रयोग गरिएको हो त्यसले पनि साइड इफेक्ट हुनेमा भर पर्छ तर एकदमै न्यून असर देखिन्छ । यसैगरी ट्युमरको आकार तथा त्यस वरपर रहेका स्वस्थ कोषहरूमा पनि साइड इफेक्ट भर पर्छ ।
प्रोटोन थेरापी किन राम्रो ?
यो थेरापीले क्यान्सरको सेललाई मात्रै नष्ट गर्ने हुँदा क्यान्सर बाहेकका अन्य सेललाई जोगाउन मद्धत पुर्याउँछ ।  त्यस्तै शरीरको संवेदनशील भागमा यो थेरापी प्रयोग गर्दा निकै प्रभावकारी हुन्छ । जस्तै ब्रेन ट्यूमर, ,स्पाइनल कर्ड लगायतका शरीरका भागमा फैलिएको ट्युमरलाई नष्ट गर्न सजिलो र प्रभावकारी हुन्छ ।

यस्तै मलद्धारको क्यान्सरकाे यो पद्धतीबाट उपचार भए,सन्तान उत्पादन प्रक्रियामा असर नदेखिने सम्भावना अधिक हुन्छ भने यौन चाहनामा कमी आउने समस्या पनि रहँदैन । प्रोटोन थेरापी विभिन्न किसिमका क्यान्सरको उपचारमा उपयोग गरिन्छ । आँखामा भएको क्यान्सर, टाउको र घाँटीमा भएको क्यान्सर, कलेजो क्यान्सर, फोक्सो तथा स्नायु प्रणालीमा हुने क्यान्सरको उपचारमा यो निकै प्रभावकारी हुन्छ ।
प्रोटोन थेरापीका फाइदाहरू :
तुलनात्मक रूपमा यो निकै फाइदाजनक रहेको छ । एक्स–रे विकरण थेरापीसँग तुलना गर्दा ६० प्रतिशतसम्म कम विकरणको प्रयोग गरिन्छ । यसले स्वस्थ्थ तन्तुहरूलाई नष्ट गर्ने सम्भावना कम हुन्छ ।

यसबाट तीव्र गतिमा विकरण लक्षित तन्तुमा पुग्ने भएकाले अधिकांश खराब तन्तु नष्ट गराइदिन्छ । यस थेरापीबाट गम्भीर खराब असर पर्ने सम्भावना कमै हुन्छ ।