नेपालमा आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन : असीमित सम्भावना, जटिल चुनौती र समाधानको बाटो

नेपालमा आयुर्वेद औषधि उत्पादनको क्षेत्रले विशाल सम्भावना बोकेको छ । यसको जग देशको समृद्ध प्राकृतिक सम्पदा र हजारौँ वर्षदेखि प्रमाणित परम्परागत ज्ञानमा आधारित छ। यस क्षेत्रमा देखिएका असीमित सम्भावनाहरूका साथै सामना गर्नुपर्ने जटिल चुनौतीहरूलाई पनि यहाँ उजागर गर्ने प्रयत्न गरिएको छ । यसका लागि मुख्यत: उद्योगमैत्री वातावरणको आवश्यकता पर्छ ।

आयुर्वेद औषधि उत्पादनका सम्भावनाहरू
ऐतिहासिक प्रमाणिकता र प्रभावकारिता: आयुर्वेद औषधिहरू हजारौँ वर्षदेखि मानवमा प्रयोग भई प्रमाणित भइसकेका छन् । आधुनिक चिकित्सा विधिहरूमा जनावरमा परीक्षणपछि मात्र मानवमा प्रयोग गरिन्छ, तर आयुर्वेद औषधिहरू ५,००० वर्ष पुरानो परम्परागत चिकित्सा प्रणालीबाट आएका हुन् । यी औषधिहरू विशेषगरी नसर्ने रोगहरू (जस्तै: मधुमेह, उच्च रक्तचाप) र भाइरल रोगहरू (जस्तै: कोभिड-१९) मा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनका लागि अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छन् । 

कच्चा पदार्थको प्रचुर उपलब्धता: नेपालमा औषधिजन्य जडीबुटीको "प्रचुर सम्भावना" र "प्रशस्त उपलब्धता" रहेको छ । आयुर्वेद उत्पादनका लागि करिब ६०% कच्चा पदार्थ नेपालभित्रैबाट प्राप्त हुन्छ, जसले यसलाई एक वास्तविक स्वदेशी उद्योग बनाउँछ । हालसम्म देखिएका उद्योगहरूमध्य आयुर्वेद औषधि मात्र यस्तो होला कि नेपालमै सुरुवाती कच्चा पदार्थदेखि अन्तिम तयारीसम्म हुने उत्पादन । अर्थात् यहीँको कच्चा पदार्थ प्रयोग गरेर त्यसको अन्तिम प्रयोगका लागि तयारी अवस्थासम्म पुर्‍याउने एकमात्र उद्योग आयुर्वेदिक उद्योग हो ।

बढ्दो बजार र विश्वव्यापी चासो: कोभिड-१९ महामारीपछि आयुर्वेद र परम्परागत चिकित्सा पद्धतिहरूप्रति जनचेतना र मागमा १०-१५% ले वृद्धि भएको छ ।  विदेशी राष्ट्रहरूमा प्राकृतिक र परम्परागत उपचार प्रणालीहरू अपनाउने विश्वव्यापी प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ, जसले नेपाली आयुर्वेद उत्पादनहरूको अन्तर्राष्ट्रिय माग बढाउन सक्ने सम्भावना छ ।

आर्थिक योगदानको सम्भावना: नेपालमा उपलब्ध जडीबुटीको सदुपयोग गरी मूल्य अभिवृद्धि उत्पादनहरू र निर्यात प्रवर्द्धन गर्न सकेमा आयुर्वेद उद्योग "नेपालको अर्थतन्त्रमा प्रमुख योगदानकर्ता" बन्न सक्छ ।

सिंहदरबार वैद्यखानाको भूमिका: ३५० वर्ष बढी पुरानो तथा एसियाकै सबैभन्दा पुरानो सरकारी आयुर्वेद संस्था सिंहदरबार वैद्यखानालाई निजी उद्योगहरूको लागि "नमुना" र ज्ञानको स्रोतको रूपमा विकास गर्न सकिने ठूलो सम्भावना छ । यसको उचित व्यवस्थापन र विकासले आयातमाथिको निर्भरता घटाउन मद्दत गर्न सक्छ । भर्खरै सार्वजनिक भएको पञ्चवर्षीय रणनैतिक योजनाको कार्यान्वयन गर्न सके पनि त्यो दिशातर्फ उन्मुख हुन सकिन्छ । विदेशी पर्यटकलाई नमुना जडिबुटी तथा आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन उद्योगका रूपमा अध्ययन भ्रमण गराउन सिकन्छ ।

जटिल चुनौतीहरू र अवरोधहरू
सम्भावनाहरूको बाबजुद, नेपालको आयुर्वेद औषधि उत्पादन क्षेत्रले निम्न प्रणालीगत र नीतिगत चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ:
जनशक्तिको अभाव: आयुर्वेद क्षेत्रमा विशेषज्ञ जनशक्तिको चरम अभाव छ । नेपालमा कुल १८०-१८४ आयुर्वेद एमडीमध्ये १४-१५ जना मात्रै औषधि निर्माण र द्रव्य गुण (औषधि विज्ञान) मा विशेषज्ञ छन् र तीमध्ये धेरैजसो सरकारी सेवामा कार्यरत छन् । त्यसैगरी, नेपालमा १०-११ जना मात्र आयुर्वेद फार्मेसीका स्नातक छन्, जो प्रायः सरकारी आरोग्य केन्द्रहरूमा कार्यरत छन् । यसले निजी उद्योगहरूलाई आधुनिक चिकित्साका फार्मासिस्टहरूमा निर्भर रहन बाध्य पारेको छ ।

आर्थिक अभाव: आयुर्वेद उद्योगमा आर्थिक सहयोगको कमी छ । छिमेकी देशहरूमा जस्तो सरकारी अनुदान वा सहुलियतपूर्ण कर्जाको व्यवस्था नेपालमा छैन ।

सानो आन्तरिक बजार र आयातमा निर्भरता: नेपालको ३ करोड जनसंख्यामध्ये करिब १ करोड मानिस देश बाहिर रहेको अनुमान छ । अब बाँकी २ करोडको १० प्रतिशत वा २० प्रतिशतले आयुर्वेद औषधि प्रयोग गरे पनि यो ज्यादै न्यून जनसङ्ख्या हो । आयुर्वेद उत्पादनको आन्तरिक बजार सानो छ । त्यसो हुँदा हुँदै पनि नेपाली आयुर्वेद उद्योगहरूले हाल बजारको ४०% माग मात्र पूरा गर्न सकेका छन्, बाँकी ६०% भारतलगायत अन्य छिमेकी राष्ट्रबाट आयातमा निर्भर रहनुपरेको छ ।

ब्युरोक्रेसी र नीतिगत अवरोध:
कच्चा पदार्थको जटिल आपूर्ति: जुम्ला जस्ता उत्पादन क्षेत्रबाट जडीबुटी काठमाडौं वा पाल्पा जस्ता प्रशोधन केन्द्रहरूमा ढुवानी गर्न वन, स्वास्थ्य, प्रहरी, गृह मन्त्रालय लगायतका धेरै सरकारी निकायहरूको अनुमति आवश्यक पर्छ । यो ब्युरोक्रेसीको जटिलताले उत्पादकहरूलाई सिधै कच्चा पदार्थ सङ्कलन गर्न गाह्रो बनाउँछ र उनीहरूलाई जडीबुटी व्यापारीहरूमा निर्भर रहन बाध्य पार्छ, जसको स्रोत सधैँ पारदर्शी हुँदैन ।

निर्यातका लागि अन्तर-विभागीय समन्वयको अभाव: एउटा प्रमुख अवरोध भनेको सरकारी विभागहरूबीच समन्वयको कमी हो । उदाहरणका लागि, औषधि व्यवस्था विभागले शिलाजीत जस्ता जडिबुटीलाई औषधि भनी उत्पादन र बिक्री गर्ने लाइसेन्स दिए पनि भन्सार विभागले त्यसलाई औषधि मान्दैन । निर्यातका लागि वन विभाग र वनस्पति विभागबाट सिफारिस पत्र लिनुपर्छ, जसले दुई महिनासम्मको ढिलाइ र लागत वृद्धि गराउँछ ।

उद्योग-मैत्री नीतिको अभाव र राजनीतिक/ब्युरोक्रेटिक निष्क्रियता: सरकारमा दूरगामी सोच र उद्योग-मैत्री नीतिको अभाव छ । नेता तथा कर्मचारीले समस्या बुझे पनि समाधानका लागि जोखिम लिन चाहँदैनन् । कतिपय नीति उद्योगलाई धराशायी बनाउने किसिमका छन् । नीतिहरू उद्योगलाई मार्ने खालका नभई उद्योगमैत्री हुनुपर्छ । यसले गर्दा रोजगारी सिर्जना, आयुर्वेदिक औषधि बाहर निर्यात गर्न सकिने अवस्थामा पुग्न सकिन्छ ।

अपर्याप्त नियामक निरीक्षण : औषधि व्यवस्था विभागमा आयुर्वेद हेर्ने केवल एक जना चिकित्सक हुनुहुन्छ, जसले ४२ वटा उद्योग र सम्भावित ४२०० प्रकारका औषधिहरूको निरीक्षण गर्नुपर्छ। यो अपर्याप्त जनशक्तिले प्रभावकारी निरीक्षण र सहयोगमा चुनौती सिर्जना गरेको छ।

अनुसन्धान र विकास (R&D) को कमी : परम्परागत औषधिहरूको अन्तर्राष्ट्रिय प्रमाणिकता र अध्ययनका लागि अनुसन्धान र विकासको अभाव छ, जुन मन्त्रालयहरूले बुझ्न नसकेको गुनासो छ ।

अबको बाटो 
नेपालको आयुर्वेदिक औषधि उत्पादनको क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना रहेको देखाउँछ । जुन यसको ऐतिहासिक जरा, प्रभावकारिता र प्राकृतिक स्रोतहरूमा निहित छ । तर, यसको वृद्धिलाई प्रणालीगत समस्याहरूले गम्भीर रूपमा बाँधिरहेका छन्। यस क्षेत्रलाई तत्काल सरकारको व्यापक सहयोग आवश्यक छ, जसमा कच्चा पदार्थको खरिद र निर्यात प्रक्रियालाई सुव्यवस्थित गर्न नीतिगत सुधार, विशेषज्ञ जनशक्ति र अनुसन्धान तथा विकासमा लगानी वृद्धि, र साँचो अर्थमा उद्योगमैत्री वातावरण सिर्जना गर्ने कार्यहरू समावेश छन् । यी महत्त्वपूर्ण हस्तक्षेपहरू बिना, उद्योगको विकास रोकिएर नेपालले आफ्नो समृद्ध आयुर्वेदिक विरासतबाट प्राप्त गर्न सक्ने आर्थिक लाभहरू पूर्ण रूपमा उपभोग गर्न नसक्ने जोखिम रहन्छ। सिंहदरबार वैद्यखाना जस्ता संस्थाहरूको उचित विकास र सरकारी निकायहरू तथा निजी उत्पादकहरूबीचको राम्रो समन्वयले यो सम्भावनालाई साकार पार्न र आयातित आयुर्वेद औषधिहरूमाथिको नेपालको भारी निर्भरता घटाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ ।

(आरोग्य भवन वर्क्स प्रा.लि.का प्रबन्ध निर्देशक सुमन पाण्डेसँग सन्तोष निराले गर्नुभएको कुराकानीमा आधारित)