वैद्यखानाको बहुआयामिक सङ्कट : सुधारका चुनौती र सम्भावनाहरू

नेपाली औषधि उत्पादन क्षेत्रमा ऐतिहासिक महत्व बोकेको संस्था वैद्यखानाले पछिल्लो समय गहिरो संरचनात्मक, वित्तीय, प्रशासनिक र कार्यसम्पादनसम्बन्धी सङ्कटको सामना गरिरहेको छ। करिब चार शताब्दी पुरानो इतिहास बोकेको यो संस्था हाल विगतका कमजोरीहरूको भारमा जर्जर देखिन्छ। संस्थाको भित्री संरचना, प्रशासनिक चरित्र, उत्पादन क्षमता, बजेट व्यवस्था, कर्मचारी प्रणाली, गुणस्तर नियमन, खरिद प्रक्रिया र सरकारको ध्यानजस्ता पक्षमा देखिएका समस्या संरचनागत मात्र नभई रणनीतिक दिशाहीनताको सङ्केत पनि हुन्।

वैद्यखानामा नेतृत्वको अस्थिरता पनि विकासको बाधक पक्ष हो । धेरै समय भने निमित्तको भरमा वैद्यखानाले आफ्नो समय व्यतित गरेको देखिन्छ । करिब दुई वर्षअघि यसको कार्यकारी निर्देशक भएर आउनुभएका डा. प्रदीप केसीले शुक्रबार वैद्यखानाको हालसम्मको अवस्था, आफू आएदेखि सुधार गर्न गरेका प्रयत्न तथा समस्याबारे जानकारी दिन पत्रकारहरूसँग भेटघाट कार्यक्रम गर्नुभयो । वैद्यखानामै गरिएको सो भेटघाटमा उहाँले प्रमुखत: तीन वटा समस्या रहेको जिकीर गर्नुभयो । उहाँले स्थायित्व, जनशक्ति र पूर्वाधारका पक्ष वैद्यखानाको प्रमुख समस्या रहेको बताउनुभयो । 

यहाँ पत्रकारहरूसँगको सो भेटघाटमा डा. केसीले प्रस्तुत गर्नुभएको विचारलाई सम्पादनसहित प्रकाशन गरिएको छ :

संगठनात्मक संरचनामा दीर्घकालीन बेवास्ता
वैद्यखानाको प्रमुख समस्यामध्ये संगठनात्मक संरचना र कर्मचारी व्यवस्थापन क्षेत्रको विफलता अग्रस्थानमा पर्छ। छैटौं तहका चिकित्सकसमेत १५–१७ वर्षसम्म पदोन्नति नपाउनु जस्तो अवस्था सामान्य देखिए तापनि गहिरो संस्थागत अन्यायको प्रतीक हो। 'हेड–मिड–टेल' को सन्तुलन अभावले संस्थाको सञ्चालन कमजोर बनाएको छ। राज्यले दीर्घकालीन मानव संसाधन व्यवस्थापन नीति बनाउनेतर्फ ध्यान नदिँदा दक्षता, मनोबल र कार्यक्षमता दिनप्रतिदिन घट्दो अवस्थामा छ ।

कार्यकारी नेतृत्वको अस्थिरता र प्रभावहीनता
वैद्यखानाको कार्यकारी नेतृत्व परिवर्तनको गति अत्यन्त छिटो छ। कार्यकारी प्रमुखले संस्थाको भित्री प्रणाली बुझ्न २ वर्ष चाहिन्छ, तर त्यतिन्जेल पदमै टिक्न सक्ने वातावरण नहुनु संस्थाको अस्थिरताको मुख्य कारक हो। भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल वा सिभिल अस्पतालजस्ता संस्थामा चार वर्षको कार्यकाल सुनिश्चित गरिँदा वैद्यखानामा भने १५  दिनमै पनि नेतृत्व परिवर्तन हुने अवस्थाले कार्यले निरन्तरता गुमाउँछ। नीति, योजना र सुधार पहलकदमीहरू बीचमै अलपत्र पर्छन्।

सूचना प्रणाली र कर्मचारी डाटा व्यवस्थापनको कमजोरी
PIIS प्रणालीमार्फत कर्मचारी विवरण अभिलेख गर्ने संघीय किताबखानाले वैद्यखानाका कर्मचारीहरूलाई समुचित रूपमा अभिलेख नगर्नु संगठनात्मक कमजोरी मात्र नभई सरकारी सूचना प्रणालीमा रहेको अव्यवस्थाको स्पष्ट उदाहरण हो। कार्यकालको प्रमाण नदेखिनु न त केवल व्यक्तिगत हैसियतसँग जोडिएको समस्या हो, न त मात्र प्रविधिको कमजोरी— यो राज्यको सेवाप्रदायक संरचनाप्रति अविश्वास उत्पन्न गराउने कारक हो।

उत्पादन र वित्तीय क्षमताको विफलता
संस्थाको उत्पादन क्षमतामा उल्लेखनीय गिरावट आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा लक्ष्यको २०% पनि नपुग्ने उत्पादन, लगातार घट्दो बिक्री, अनुमानभन्दा दोब्बर खर्च र नाफाविहीनता आर्थिक प्रबन्धनमा चरम असफलताको सङ्केत हुन्। विकास बोर्डको आम्दानी–खर्चको अन्तर अझै गहिरिँदो छ; खर्च आयको झन्डै दोब्बर हुँदा संस्थाको टिकाउपनमा गम्भीर प्रश्न खडा हुन्छ। उदाहरणस्वरूप, ८१/८२ मा मात्र करिब ३ करोड आम्दानी हुँदा खर्च लगभग ५ करोड पुगेको थियो।

खरिद प्रक्रियामा जटिलता र ठेकेदारसँगको सङ्घर्ष
कच्चा पदार्थ खरिदमा ठेकेदारप्रतिको निर्भरता, समयमै सामग्री नआउनु, गुणस्तरहीन वस्तु आपूर्ति, र अदालती मुद्दाहरू संस्थालाई थप अप्ठ्यारोमा पारिरहेका छन्। ठेक्का प्रक्रिया तथा विगतको अवस्थालाई सुधारको प्रयास गरिएको छ, तर सार्वजनिक खरिद नियमावलीको कठोर प्रक्रिया र ठेकेदारहरूको अदालती दबाबले संस्थालाई कुशल र पारदर्शी खरिद प्रक्रियामा लैजान कठिन भइरहेको छ।

गुणस्तर, जनविश्वास र प्रयोगशाला क्षमताको प्रश्न
वैद्यखानाले उत्पादन गर्दै आएका औषधिहरूमा जनविश्वास कायमै राख्नु अत्यावश्यक छ। तर हालको प्रयोगशाला, परीक्षण विधि र दक्ष जनशक्ति पर्याप्त छैन। अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त प्रयोगशालाको अभाव र ISO प्रमाणीकरण नहुनुले उत्पादनको वैज्ञानिक मूल्याङ्कनमा प्रश्न खडा गरेको छ। सिलाजितमा फुल्भिक एसिडको प्रमाणिकरणजस्ता प्रयास भए तापनि ठूला लगानीबिना यो स्थायित्व र गुणस्तर उन्नयन सम्भव देखिँदैन।

रणनीतिक योजना र बजेटीय अभाव
वैद्यखानाले पाँच वर्षीय रणनीतिक योजना तयार पारी स्वास्थ्य मन्त्रालयमा पेश गरे तापनि बजेट अभावकै कारण कार्यान्वयन असम्भव जस्तै देखिन्छ। स्पष्ट बजेट प्रतिबद्धता, राजनीतिक इच्छाशक्ति र कार्यकारी स्वतन्त्रता नहुँदासम्म सुधारको अपेक्षा मात्र सपना हुने देखिन्छ।
भविष्यका सम्भावनाहरू र सुधारको आशा
संस्थाले केही सकारात्मक प्रयासहरू थालेको सङ्केत पनि छन्। मृत सञ्जीवनी सुरा, स्वर्ण भष्म, डाइब केयर, अशोक फुठार रसजस्ता उत्पादनहरूमा आत्मनिर्भरता प्राप्त गर्नेतर्फका प्रयासहरू, सरकारी वितरण सूचीमा समावेश औषधिहरूमा आत्मनिर्भरता, र ठूला ठेक्काहरूको सुरुआत संस्थाको पुनःजागरणका सङ्केत हुन्। समग्र प्रणालीगत सुधारबिना ती प्रयासहरू अधुरो रहन सक्छन्।

वैद्यखानाले हाल विभिन्न किसिमका औषधिहरू उत्पादन गर्दै आइरहेको छ । उत्पादन रोकिएका औषधि र आवश्यक नयाँ औषधिहरू पनि उत्पादनको पाइपलाइनमा रहेका छन् । १३ थरीका औषधि चाँडै उत्पादन गर्नेतर्फ वैद्यखाना तयारी अवस्थामा रहेको छ । ५० ग्रामको विपादिकान्त मलहम, १०० ग्राममा शक्तिवर्धक योग, ३० एमएलको निम्वादी तेल जस्ता औषधि छिट्टै उत्पादन हुने चरणमा छन् । आगामी दिनमा उत्पादन गरिने औषधिहरूको पनि सूची वैद्यखानाले तयार पारेको छ ।

संरचनागत सुधार नहुँदासम्म सुधार सम्भव छैन
वैद्यखानाको वर्तमान अवस्था 'एक ऐतिहासिक सम्पदा जोगाउने अन्तिम प्रयास' सरह देखिन्छ। सुधारका लागि नेतृत्वमा स्थायित्व, कर्मचारी व्यवस्थापनमा न्याय, बजेटमा प्रतिबद्धता, खरिदमा पारदर्शिता, गुणस्तरमा वैज्ञानिकता, र रणनीतिमा स्पष्टता आवश्यक छन्। संस्थागत सुधार शब्दबाट होइन, प्रणालीबाट सुरु हुन्छ—र वैद्यखानाको पुनरुत्थान त्यही बाटोबाट सम्भव छ।